JEOEKONOMİK ANALİZ Türkiye’nin Jeoekonomik Açıdan Stratejik Analizleri
Özet Görüntüleme: 4
/ 
PDF İndirme: 3
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.19340328Anahtar Kelimeler:
Jeoekonomi, Jeopolitik, Jeostrateji, Türkiye’nin Jeoekonomik Gelişim Endeksi, Türkiye’nin Coğrafi Konumu, Stratejik Analiz, Enerji Güvenliği, Refah Seviyesi, Sıklet-Güç Merkezi, İktisadi Büyüme, Ekonomik DiplomasiÖzet
Bu çalışma, uluslararası sistemde yaşanan yapısal dönüşümler ışığında Türkiye’nin jeoekonomik ve jeopolitik konumunu bütüncül ve stratejik bir perspektiften incelemektedir. Küreselleşmenin derinleşmesiyle birlikte ekonomik araçlar, devletlerin dış politika uygulamalarında belirleyici unsurlar haline gelmiş; enerji güvenliği, ticaret ağları, finansal kapasite ve teknolojik üretim yetkinliği ülkelerin uluslararası etki alanlarını şekillendiren temel faktörler olarak öne çıkmıştır. Jeoekonomi literatüründe ekonomik enstrümanların stratejik hedeflere ulaşmada merkezi rol oynadığını vurgulayan yaklaşımlar ile küresel ekonomik yapının devlet davranışlarını dönüştürdüğünü ortaya koyan kuramsal çerçeveler, Türkiye’nin mevcut konumunun analiz edilmesinde önemli bir teorik temel oluşturmaktadır.
Bu kapsamda araştırma, Türkiye’nin enerji arz güvenliği politikaları, uluslararası ticaret ve ulaştırma koridorlarındaki rolü, savunma sanayisindeki teknolojik gelişimi, finansal kırılganlık dinamikleri ve teknolojik bağımlılık düzeyini çok boyutlu bir yaklaşımla değerlendirmektedir. Ayrıca Orta Koridor ve Trans-Hazar ulaşım ağları ile bölgesel ekonomik ve diplomatik girişimler çerçevesinde Türkiye’nin stratejik özerklik arayışı analiz edilmektedir. Elde edilen bulgular, Türkiye’nin jeoekonomik etkinliğinin yalnızca coğrafi avantajlar veya doğal kaynaklarla sınırlı olmadığını; kurumsal kapasite, finansal istikrar ve inovasyon yeteneğinin de belirleyici rol oynadığını göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma, Türkiye’nin küresel sistemdeki konumunu güçlendirebilmesinin, sürdürülebilir jeoekonomik politikaların geliştirilmesi ve ekonomik, teknolojik ve kurumsal alanlarda eşgüdümlü stratejilerin uygulanmasına bağlı olduğunu ortaya koymaktadır.
TJGE, Türkiye’nin jeoekonomik gücünü 10 alt endeks üzerinden ölçmektedir: Enerji, Lojistik, Finans, Teknoloji & İnovasyon, Beşerî Sermaye, Kaynaklar, Jeopolitik, Askerî, Kurumsal Kalite ve Çevresel Dayanıklılık. 2024 yılı için TJGE skoru 56,95, Türkiye’yi “bölgesel güç” seviyesinde konumlandırmaktadır. 2030, 2040 ve 2050 projeksiyonlarına göre TJGE sırasıyla 65,78 → 75,14 → 85,19 artış göstermektedir. Enerji, teknoloji, finans ve kaynaklar alt endeksleri Türkiye’nin güçlü yönlerini oluşturmaktadır. Kurumsal kalite ve çevresel dayanıklılık gibi alanlarda iyileştirme gerekliliği bulunmaktadır. Analiz, alt endekslerin güvenilirliğini Cronbach’s α ile test etmiş, PCA ve duyarlılık analizi ile metodolojik tutarlılık sağlanmıştır. 2050 senaryosunda Türkiye, bölgesel jeoekonomik hub seviyesine yükselmekte ve bazı alanlarda küresel düzeyde etkili olabilecek potansiyele sahip olarak öngörülmektedir.
Referanslar
Akad, M. T. (2013). Askeri tarihte stratejik düşünce. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Aksu, L. (1998). Dünyada ve Türkiye’de nüfus analizleri. Sosyoloji Konferansları, 25, 219–309.
Aksu, L. (2004). Güneydoğu Anadolu Projesi ve önemi. 2023 Dergisi, 52, 72–75.
Aksu, L. (2013). Kıbrıs'ın tarihi ve jeostratejik önemi üzerine analizler. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi, 321, 50–58.
Aksu, L. (2016a). Türkiye’de beşerî sermayenin önemi: İktisadi büyüme ile ilişkisi, sosyal ve stratejik analizi. İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi, 3(2), 68–129.
Aksu, L. (2016b). Türkiye’de ve Ortadoğu’da hidro politikanın önemi: Ekonomik, sosyal ve stratejik analizleri. Akademik Bakış Dergisi, 55, 727–760.
Aksu, L. (2017a). Türk ekonomisinde yurtiçi tasarrufların ve sabit sermaye yatırımlarının iktisadi büyümeye etkisi. İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi, 4(2), 83–134.
Aksu, L. (2017b). Türkiye’de istihdam, verimlilik ve iktisadi büyüme ilişkilerinin analizi. İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi, 4(1), 39–94.
Aksu, L. (2018a). İktisadi büyüme: İktisat okullarının bakış açısı ve Türkiye. İKSAD Publishing House.
Aksu, L. (2018b). Türkiye’de bilim ve teknoloji ile iktisadi büyüme ilişkilerinin sosyal, ekonomik ve stratejik analizi. Social Sciences Studies Journal, 4(20), 2635–2670.
Aksu, L. (2018c). İşsizlik, suç, boşanma, intihar oranları ile iktisadi büyüme ilişkisinin nedensellik testleri ile analizi: Türkiye örneği. Journal of Economic Policy Researches, 5(2), 58–100.
Aksu, L. (2018d). Türkiye’de eğitim ve sağlık ile iktisadi büyüme ilişkilerinin nedensellik testleri ile analizleri. Social Sciences Studies Journal, 4(21), 3611–3641.
Aksu, L. (2019a). Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne makro ekonomi politikaları. In M. Dalkılıç (Ed.), Academic Studies on Social and Education Sciences (pp. 1–25). Gece Kitaplığı.
Aksu, L. (2019b). Türkiye’de kayıt dışı ekonomi: “Türkkart” sisteminin uygulanması. Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, 21, 67–112.
Aksu, L. (2020). Ekonomik krizler ve açıklar. İKSAD Publishing House.
Aksu, L. (2021). 21. yüzyılda Türkiye'nin ekonomik, sosyal ve stratejik analizleri. İKSAD Publishing House.
Aksu, L. (2022). Para ve banka. İKSAD Publishing House.
Aksu, L. (2023). İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e makro ekonomi politikaları I. İKSAD Publishing House.
Aksu, L. (2024). Dünyada ve Türkiye’de nüfus politikaları ve analizleri (Strateji, teori ve kavramlar). İKSAD Publishing House.
Alikoç, F. (2017). Küresel güç ile son tango. Togan Yayıncılık.
Ansoff, H. I. (1965). Corporate strategy: An analytic approach to business policy for growth and expansion. McGraw-Hill.
Armaoğlu, F. (1973). Siyasi tarih (1789–1960). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
Babüroğlu, N. (2016). Bir devletin çöküşü: Stratejik derinlikten bozguna. Asi Kitap.
Baldwin, R. (2016). The great convergence: Information technology and the new globalization. Harvard University Press.
Bayır, F. (2014). Strateji ustası Atatürk (1. baskı). İstanbul: Kaynak Yayınları.
Bilbilik, E. (2008). Amerikan kuşatması: Büyük oyunun perde arkası. Profil Yayıncılık.
Blackwill, R. D., & Harris, J. M. (2016). War by other means: Geoeconomics and statecraft. Harvard University Press.
Brzezinski, Z. (1997). The grand chessboard: American primacy and its geostrategic imperatives. Basic Books.
Clausewitz, C. von. (1976). On war (M. Howard & P. Paret, Eds. & Trans.). Princeton University Press. (Orijinal çalışma 1832’de yayımlandı.).
Cohen, S. B. (2003). Geopolitics of the world system. Rowman & Littlefield: Lanham, Maryland, 2003, 435.
Cohen, B. J. (2003). Geopolitics: The geography of international relations. Rowman & Littlefield.
Cömert, S. (2000). Jeopolitik ve Türkiye’nin yer aldığı yeni jeopolitik ortam. Harp Akademileri Komutanlığı Yayınları.
Çay, A. H. (1989). Kıbrıs’ta kanlı Noel 1963. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
Diamond, J. (2005). Collapse: How societies choose to fail or succeed. New York: Viking Press.
Dodds, K., & Sidaway, J. (2020). Geopolitics: A very short introduction (2nd ed.). Oxford University Press.
Douhet, G. (1921). The Command of the Air (Trans. D. Ferrari). Washington, DC: Office of Air Force History. (Original work published 1921).
Eslen, N. (2005). Tarih boyu savaş ve strateji. Truva Yayıncılık.
Eti Maden. (2023). Bor sektörü raporu. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı.
Farrell, H., & Newman, A. L. (2019). Weaponized interdependence: How global economic networks shape state coercion. International Security, 44(1), 42–79.
Flint, C. (2017). Introduction to geopolitics (3rd ed.). Routledge.
Foster, J. B. (1999). Marx’s theory of metabolic rift: Classical foundations for environmental sociology. American Journal of Sociology, 105(2), 366–405.
Foster, J. B. (1996). The vulnerable planet: A short economic history of the environment. Monthly Review Press.
Freedman, L. (2022). Strategy: A history (Updated ed.). Oxford University Press.
Goonan, T. G. (2011). Rare earth elements—End use and recyclability (USGS Report 2011–5094).
Gray, C. S. (1999). Modern strategy. Oxford University Press.
Güller, M. A. (2022). Kuşak ve Yol: Büyük Avrasya Ortaklığı. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınları.
Gürdallı, F. (2004, Ocak). Kıbrıs’ta jeoloji dersleri. Atlas Dergisi, (130), 64.
Gürdeniz, C. (2021). Anavatandan Mavi Vatan’a. Kırmızı Kedi Yayınları.
Gürdeniz, C. (2023). Jeopolitik Fırtına. Kırmızı Kedi Yayınları.
Gürsoy, C. R. (1964). Kıbrıs’ın coğrafi durumu. In Kıbrıs ve Türkler (pp. 7–10). Ankara.
Gürsoy, C. R. (1971). Kıbrıs Seferi (1570–1571). Türk Silahlı Kuvvetler Tarihi, Cilt III.
Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate Data Analysis (8th ed.). Cengage Learning.
Haushofer, K. (1939). Bausteine zur Geopolitik. Kurt Vowinckel Verlag.
Humphries, M. (2013). Rare earth elements: The global supply chain (CRS Report R41347).
Huntington, S. P. (1996). The clash of civilizations and the remaking of world order. Simon & Schuster.
International Energy Agency (IEA). (2024). World Energy Outlook 2024. Paris: OECD/IEA.
İlhan, S. (1993). Türkiye’nin ve Türk dünyasının jeopolitiği. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
İlhan, S. (2005). Türklerin Jeopolitiği ve Avrasyacılık. Bilgi yayınları, İstanbul.
Jean, C. (2012). Geopolitica del XXI secolo. Laterza.
Jean, S., & Savona, M. (2013). The energy challenge and the geopolitics of global value chains. CEPII Policy Brief, No. 13, Centre d'Études Prospectives et d'Informations Internationales (CEPII), Paris.
Kaplan, R. D. (2012). The revenge of geography. Random House.
Kaplan, R. S., & Norton, D. P. (1996). The balanced scorecard: Translating strategy into action. Harvard Business School Press.
Kaplan, R. S., & Norton, D. P. (2004). Strategy maps: Converting intangible assets into tangible outcomes. Harvard Business School Press.
Kennedy, P. M. (1987). The rise and fall of the great powers: Economic change and military conflict from 1500 to 2000. Unwin Hyman; Random House.
Kennedy, P. (1996). Büyük güçlerin yükseliş ve çöküşleri (B. Kaymakçı, Çev.; 6. baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Keohane, R. O., & Nye, J. S. (2000). Power and Interdependence: World Politics in Transition (3rd ed.). Longman.
Kjellén, R. (1916). Der Staat als Lebensform. Teubner Verlag.
Lacoste, Y. (1993). La géographie, ça sert, d’abord, à faire la guerre. La Découverte.
Lamy, P., & Gnesotto, N. (2019). Strange new world: Geoeconomics vs geopolitics. Odile Jacob.
Lamy, P. (2018). When geopolitics meets geoeconomics. Jacques Delors Institute Paper.
Liddell Hart, B. H. (1954). Strategy. Faber & Faber. London.
Liddell Hart, B. H. (1991). Strategy. Meridian Books, 2. Edith. Penguin.
Lorot, P. (1999). Introduction à la géoéconomie. Economica.
Luttwak, E. N. (1990). From geopolitics to geo-economics: Logic of conflict, grammar of commerce. The National Interest, 20, 17–23.
Lutz, W., & Skirbekk, V. (2014). How education drives demography. In W. Lutz et al. (Eds.), World population and human capital in the twenty-first century (pp. 211–232). Oxford University Press.
Lutz, W., & Sanderson, W. (2008). Global demographic futures. Population and Development Review, 34(3), 607–610.
Lykke, A. F., Jr. (1997). Defining military strategy. Military Review, 77(1), 183–186. Army University Press.
Lykke, A. F., Jr. (2001). Toward an Understanding of Military Strategy. Guide of Strategy, US. Army War College, 179-186.
Mahan, A. T. (1890). The influence of sea power upon history, 1660–1783. Boston, MA: Little, Brown and Company.
Mearsheimer, J. J. (2001). The tragedy of Great Power politics. New York, NY: W. W. Norton & Company.
Miller, A. (1998). Strategic management (3rd ed.). McGraw-Hill.
Mintzberg, H. (1994). The rise and fall of strategic planning: Reconceiving roles for planning, plans, planners. Free Press.
Mütercimler, E. (2002, Temmuz–Ağustos). Kavram ve kuram olarak jeostrateji. M5 Strateji Dergisi, (110), 8–10.
Mütercimler, E. (2006). Geleceği yönetmek ve kazanmak için stratejik düşünme. Mart 2006, 1. Baskı, Alfa Yayınları, İstanbul.
North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.
Nye, J. S. (2004). Soft power: The means to success in world politics. PublicAffairs.
Okkan, M., & Dayangaç, T. (2020). Strateji. In G. Şahin & C. Oğultürk (Eds.), Stratejik düşünce ve güvenlik (1. baskı). İstanbul: Yeditepe Yayınları.
Okkan, M., & Dayangaç, T. (2020). Strateji. Yeditepe Yayınları.
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2023). OECD Science, Technology and Innovation Outlook 2023. Paris: OECD Publishing.
Öniş, Z., & Kutlay, M. (2013). Rising powers in a changing global order: The political economy of Turkey in the age of BRICs. Third World Quarterly, 34(8), 1409–1426.
Özey, R. (1996). 21. asrın ufkunda Türkiye (Sorunlar-Çözümler) (No. 8). İstanbul: Marifet Yayınları.
Özkaya, A. S. (2019). Hunlardan günümüze Türk askeri kültürü (2. baskı). İstanbul: Kronik Kitap.
Polat, S. (2015). Türkiye için jeopolitik rota (2. baskı). İstanbul: Kaynak Yayınları.
Porter, M. E. (1980). Competitive strategy. Free Press.
Porter, M. E. (1985). Competitive advantage. Free Press.
Rodrik, D. (2019). Straight talk on trade: Ideas for a sane world economy (pp. 42). Princeton University Press.
Savunma Sanayi Başkanlığı. (2023). 2023 Yılı Faaliyet Raporu: Ankara.
Schwab, K. (2017). The fourth industrial revolution. Crown Business.
Schwanfelder, W. (2015). İş’te Sun Tzu (F. Gürbüz, Çev.). İstanbul: Kuraldışı Yayınları.
Siddi, M. (2017). EU–Russia energy relations: From a liberal to a realist paradigm? Russian Politics, 2(3), 364–381.
Siddi, M. (2020). The geopolitics of energy transition: Russia and the EU. Energy Policy, 139.
Spykman, N. (1942). America’s Strategy in World Politics: The United States and the Balance of Power. Harcourt, Brace and Company.
Strange, S. (1996). The retreat of the state: The diffusion of power in the world economy. Cambridge University Press.
Strange, S. (1994). States and markets (2nd ed.). Pinter.
Strange, S. (1970). International economics and international relations: A case of mutual neglect. International Affairs, 46(2), 304–315.
Sun Tzu. (2015). İş’te Sun Tzu (F. Gürbüz, Çev.). Kuraldışı Yayınları.
Şahin, G. (2020). Jeopolitik Kavramı, editör: Cem Oğultürk ve Güngör Şahin Jeopolitik Düşünce (içinde). 1. Baskı, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 49-78.
Toptaş, E. (2011). 21. Yüzyılda savaş, Kripto Yayınları: Ankara.
Toptaş, E. (2015). Gerilla kontrgerilla savaşı: Temel strateji ve teknikler. Kripto Yayınları: Ankara.
Toynbee, A. J. (1934–1961). A study of history. Oxford University Press.
Ünay, S., & Kayıkçı, F. (2014). Küresel ekonomik sistemde BRICS ve Doğu Asya. In A. Akkemik & S. Ünay (Eds.), Doğu Asya’nın politik ekonomisi. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. Addison-Wesley.
Wigell, M. (2016). Conceptualizing regional powers’ geoeconomic strategies: Neo imperialism, neo mercantilism, hegemony, and liberal institutionalism. Asia Europe Journal, 14(2), 135–151.
Wigell, M., & Scholvin, M. (2018). Geoeconomics and power politics in the 21st century. Journal of International Affairs, 71(2), 45–62.
Wigell, M., Scholvin, S., & Aaltola, M. (Eds.). (2018). Geo-economics and power politics in the 21st century. Routledge.
World Bank. (2024). Global Economic Prospects 2024. Washington, DC: World Bank Group.
Wübbeke, J. (2013). Rare earth elements in China: Policies and narratives of reinventing an industry. Resources Policy, 38(3), 384–394.
Yaycı, C. (2020). Doğu Akdeniz’in paylaşım mücadelesi ve Türkiye. KırmızıKedi Yayınları.
Yaycı, C. & Paksüt, O. (2022). Gayri askeri statüdeki adalar meselesi; nedir, ne değildir? Girdap Yayınları, İstanbul.
Yergin, D. (1991). The prize: The epic quest for oil, money & power. Free Press.
Yergin, D. (2006). Ensuring energy security. Foreign Affairs, 85(2), 69–82.
Yenmez, N. (2009). Stratejik bir maden olarak bor minerallerin Türkiye için önemi. Coğrafya Dergisi, 19, 59–94.
Zielonka, J. (2018). Counter-revolution: Liberal Europe in retreat (p. 102). Oxford University Press.
Http://www.serenti.org/jeostrateji-ve-turkiyenin-jeostratejik-konumu/erişim tarihi: 17.07.2017.
https://mavivatan.net/mavi-vatan-logosu-hakkinda/ erişim tarihi:10.10.2025.
https://www.vizyonder.org.tr/stratejik-plan-hazirlama-danismanligi; erişim tarihi: 05. 04.2021.
https://www.ssb.gov.tr/Images/Uploads/files/2023%20Y%C4%B1l%C4%B1%20Faaliyet%20Raporu%281%29.pdf?utm_source=chatgpt.com; erişim tarihi:05.04.2024.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 IKSAD JOURNAL
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Dergimizde yayımlanan makaleler, 